مقالات
تنظیم قرارداد حرفهای؛ راهنمای جامع برای پیشگیری از اختلافات حقوقی
تنظیم قرارداد حرفهای؛ راهنمای جامع برای پیشگیری از اختلافات حقوقی
تنظیم قرارداد، صرفاً نوشتن چند بند حقوقی نیست؛ بلکه مهمترین ابزار مدیریت ریسک در هر معامله و همکاری تجاری است. بسیاری از پروندههای حقوقی که امروز در دادگاهها مطرح میشوند، نه به دلیل سوءنیت طرفین، بلکه به علت تنظیم قراردادهای ناقص، مبهم یا بدون برنامه برای اجرا هستند.
در این مقاله، مهمترین اصولی را بررسی میکنیم که پیش از مذاکره، هنگام تنظیم قرارداد و پیش از امضای آن باید مورد توجه قرار گیرند.
چرا تنظیم صحیح قرارداد اهمیت دارد؟
بسیاری تصور میکنند قرارداد زمانی اهمیت پیدا میکند که اختلافی به وجود آمده باشد؛ در حالی که فلسفه اصلی قرارداد، پیشگیری از اختلاف و ایجاد چارچوبی روشن برای اجرای تعهدات است.
اعتبارسنجی در تنظیم قرارداد امری مهم است و پیش از تنظیم قرارداد باید طرف قرارداد «اعتبارسنجی» شود تا مشخص شود چقدر «میخواهد» و «میتواند» تعهدات قراردادی را اجرا کند. برای اعتبارسنجی در تنظیم قرارداد، میتوانید عملکرد او در گذشته را بررسی کرده یا در مقیاس کوچکتری از قرارداد اصلی با او همکاری کنید.
در تنظیم قرارداد، اعتبارسنجی مقدم بر تعیین محتوای قرارداد است و گرفتن وثایق و تضامین اصولاً جای اعتبارسنجی را نمیگیرد. وثیقه و تضمین میتوانند بخشی از ابزارهای کاهش ریسک باشند، اما جای بررسی سابقه، توان مالی، توان اجرایی و میزان پایبندی طرف مقابل به تعهدات را نمیگیرند.
برای درک بهتر مفهوم اعتبارسنجی، بیایید موضوع را با یک مثال ساده پیش ببریم. تصور کنید دوستی از شما میخواهد ضامنش شوید تا بتواند از بانک وام بگیرد. طبیعی است که پیش از قبول این مسئولیت، بخواهید بدانید که او چقدر خوشحساب است، آیا اقساط وامهای قبلیاش را بهموقع پرداخت کرده یا نه و سابقهای از چک برگشتی دارد یا خیر.
در واقع، شما دارید بهصورت غیررسمی اعتبار او را میسنجید؛ همان کاری که بانکها به شکل دقیقتر و سیستماتیک انجام میدهند. با بررسی رتبه اعتباری، بانک متوجه میشود میزان ریسک بازپرداخت وام توسط آن فرد چقدر است و آیا میتواند به او اعتماد کند یا خیر.
قراردادی که بدون بررسی دقیق شرایط طرفین، بدون پیشبینی ریسکها و بدون تعیین ضمانت اجرا تنظیم شود، میتواند زمینهساز اختلافات مالی، تأخیر در اجرای تعهدات و حتی از بین رفتن یک رابطه تجاری باشد.
بسیاری از قراردادهای پیشفروش مسکن به دلیل رعایت نکردن همین نکات، ممکن است باعث از بین رفتن حاصل تلاش یک عمر انسان شوند. برای مثال، اگر اعتبارسنجی سازنده انجام نشود و پیشخرید از سازندهای با سابقه نامناسب یا سابقه عدم پایبندی به تعهدات صورت گیرد، احتمال بروز مشکل در زمان تکمیل یا تحویل بنا افزایش مییابد؛ حتی اگر متن قرارداد با دقت تنظیم شده باشد.
در برخی موارد، پیشفروشنده ممکن است یک ملک را به چند نفر واگذار کند و در نتیجه، سرمایه و دارایی پیشخریدار با خطر جدی مواجه شود. بنابراین، کسب اطلاعات دقیق از طرفین قرارداد، بررسی سابقه آنها و ارزیابی تواناییشان در اجرای تعهدات، نکته مهمی است که نباید از نظر دور بماند.
یک قرارداد حرفهای باید:
- حقوق و تعهدات طرفین را شفاف کند.
- ابهامات را از بین ببرد.
- ریسکهای احتمالی را پیشبینی کند.
- راهکار حل اختلاف را مشخص کند.
- ضمانت اجرای مناسب برای نقض تعهدات تعیین کند.
- شرایط پایان قرارداد و آثار آن را روشن سازد.
زمانی که بند یا بخشهایی از قرارداد مبهم باشد، راه برای تفسیرهای مختلف گشوده میشود و ممکن است نیت واقعی طرفین قرارداد نادیده گرفته شود؛ بنابراین، قرارداد باید به نحوی تنظیم شود که موضوع، تعهدات، زمان اجرا و آثار نقض تعهدات را تا حد امکان روشن و بدون ابهام بیان کند.
بهعنوان مثال، محدود کردن حق پیشفروش ملک توسط سازنده یا پیشبینی شرایط و محدودیتهای مشخص برای آن، میتواند ریسک انتقال یا واگذاری ملک به اشخاص متعدد را کاهش دهد. البته نوع و اعتبار چنین شرطی باید با توجه به وضعیت حقوقی ملک، قوانین مربوط و شرایط قرارداد بررسی شود.
در برخی موارد، تعیین داور برای حل اختلاف، اگر داور وابسته به یکی از طرفین قرارداد باشد، ممکن است نگرانیهایی درباره بیطرفی و استقلال او ایجاد کند؛ بنابراین، شیوه انتخاب داور، شرایط جایگزینی او و نحوه رسیدگی به اختلاف باید بهطور دقیق در قرارداد مشخص شود.
تناسب ضمانت اجرا نیز نکته بسیار مهمی است. ضمانت اجرا باید متناسب با نوع تعهد، اهمیت آن، میزان خسارت احتمالی و شرایط قرارداد تعیین شود. تعیین ضمانت اجرای نامتناسب یا مبهم میتواند در زمان اختلاف، زمینه طرح ایراد و تفسیرهای متفاوت را ایجاد کند. با این حال، امکان مطالبه یا اجرای هر ضمانت اجرا به متن قرارداد، نوع تعهد، قوانین حاکم و شرایط هر پرونده بستگی دارد.
رأی وحدت رویه شماره ۸۰۵ ـ ۱۳۹۹/۱۰/۱۶ هیئت عمومی دیوان عالی کشور
تعیین وجه التزام قراردادی به منظور جبران خسارت تأخیر در ایفای تعهدات پولی، مشمول اطلاق ماده ۲۳۰ قانون مدنی و عبارت قسمت اخیر ماده ۵۲۲ قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور مدنی مصوب ۱۳۷۹ است و با عنایت به ماده ۶ قانون اخیرالذکر، مبلغ وجه التزام تعیینشده در قرارداد، حتی اگر بیش از شاخص قیمتهای اعلامی رسمی (نرخ تورم) باشد، در صورتی که مغایرتی با قوانین و مقررات امری، از جمله مقررات پولی، نداشته باشد، معتبر و فاقد اشکال قانونی است.
به زبان ساده، طرفین میتوانند برای تأخیر در انجام تعهدات ، وجه التزام تعیین کنند و صرف بیشتر بودن مبلغ وجه التزام از نرخ تورم، بهتنهایی موجب بیاعتباری آن نمیشود. البته اعتبار و قابلیت اجرای شرط، به رعایت قوانین و مقررات، مفاد قرارداد و شرایط هر پرونده وابسته است.
هرچه قرارداد دقیقتر، شفافتر و متناسبتر با شرایط واقعی معامله تنظیم شود، احتمال بروز اختلاف و ورود به دعوای حقوقی کمتر خواهد شد.
قبل از مذاکره، اطلاعات جمعآوری کنید
یکی از مهمترین اشتباهات، ورود به جلسه مذاکره بدون آمادگی است.
قبل از تنظیم قرارداد، بهتر است اطلاعات زیر بررسی شود:
اعتبار و سابقه طرف مقابل
پیش از انعقاد قرارداد، باید تا حد امکان سابقه و اعتبار طرف مقابل بررسی شود:
- آیا طرف قرارداد خوشحساب است؟
- آیا سابقه اجرای صحیح و بهموقع تعهدات خود را دارد؟
- آیا در قراردادها یا همکاریهای قبلی، به تعهدات خود پایبند بوده است؟
- آیا دعاوی حقوقی متعددی علیه او مطرح شده است؟
- آیا اطلاعات و مدارک ارائهشده از سوی او قابل بررسی و تأیید هستند؟
بررسی این موارد میتواند از بسیاری از خسارتها و اختلافات آینده جلوگیری کند.
وضعیت مالی و توان اجرای تعهدات
ممکن است شخصی از نظر حقوقی معتبر باشد، اما توان مالی یا توان اجرایی لازم برای انجام قرارداد را نداشته باشد.
بنابراین، باید بررسی شود که آیا طرف مقابل واقعاً میتواند تعهدات خود را در زمان مقرر و با کیفیت مورد توافق انجام دهد یا خیر.
برای مثال، در قراردادهای ساختوساز، صرف داشتن مجوز یا سابقه فعالیت کافی نیست و باید توان مالی، نیروی انسانی، تجهیزات، سوابق اجرایی و میزان تعهدات فعلی طرف مقابل نیز بررسی شود.
شناخت بازار
قبل از مذاکره باید درباره موضوع قرارداد اطلاعات کافی داشته باشید؛ از جمله:
- قیمت واقعی کالا یا خدمات
- عرف بازار
- زمان متعارف تحویل
- کیفیت مورد انتظار
- شرایط معمول پرداخت
- هزینههای جانبی و احتمالی
نداشتن این اطلاعات، قدرت چانهزنی شما را کاهش میدهد و ممکن است باعث پذیرش شرایطی شود که با عرف بازار یا نیاز واقعی شما سازگار نیست.
اصل طلایی قرارداد؛ تعادل میان قیمت، کیفیت و زمان
سه عامل اساسی تقریباً در تمام قراردادها وجود دارد:
- قیمت
- کیفیت
- زمان
این سه عامل معمولاً به یکدیگر وابستهاند.
اگر قیمت کاهش یابد، ممکن است یکی از دو اتفاق زیر رخ دهد:
- کیفیت کاهش پیدا کند.
- زمان اجرای تعهد افزایش یابد.
برعکس، اگر کیفیت بسیار بالا و تحویل فوری مطالبه شود، معمولاً هزینه قرارداد نیز افزایش پیدا خواهد کرد.
البته این رابطه همیشه قطعی و یکسان نیست و به شرایط بازار، نوع کالا یا خدمات و توان اجرایی طرف مقابل بستگی دارد؛ اما در بسیاری از معاملات، تغییر یکی از این عوامل بر عوامل دیگر اثر میگذارد.
به همین دلیل، یک قرارداد موفق قراردادی است که میان قیمت، کیفیت و زمان، با توجه به نیاز و اولویتهای طرفین، تعادل منطقی برقرار کند.
هیچگاه بدون گزینه جایگزین مذاکره نکنید
در علم مذاکره، داشتن گزینه جایگزین یکی از مهمترین عوامل موفقیت است.
اگر تنها یک فروشنده، یک خریدار یا یک پیمانکار داشته باشید، قدرت چانهزنی شما ممکن است بهشدت کاهش پیدا کند و احتمال پذیرش شرایط نامناسب افزایش یابد.
داشتن چند گزینه جایگزین باعث میشود:
- تحت فشار تصمیم نگیرید.
- شروط نامناسب را نپذیرید.
- پیشنهادهای مختلف را مقایسه کنید.
- بتوانید بهترین گزینه را با توجه به قیمت، کیفیت و زمان انتخاب کنید.
گزینه جایگزین فقط به معنای داشتن چند طرف قرارداد نیست؛ گاهی امکان تغییر زمان معامله، تغییر شیوه اجرا یا انتخاب مدل قراردادی دیگر نیز میتواند یک گزینه جایگزین محسوب شود.
پیشنویس قرارداد را قبل از جلسه آماده کنید
اشتباه رایج این است که متن قرارداد پس از پایان مذاکرات نوشته میشود.
در حالی که بهتر است پیش از جلسه، پیشنویس اولیه تنظیم شود تا موضوعات اصلی مذاکره از ابتدا مشخص باشند.
مزایای این کار عبارتاند از:
- مذاکرات هدفمندتر میشود.
- اختلافنظرها سریعتر مشخص میشود.
- احتمال فراموش شدن شروط مهم کاهش مییابد.
- طرفین فرصت بیشتری برای بررسی مفاد قرارداد دارند.
- زمان نهایی انعقاد قرارداد کمتر خواهد شد.
پیشنویس به معنای نهایی بودن قرارداد نیست؛ بلکه پایهای برای مذاکره حرفهای و بررسی دقیق حقوق و تعهدات طرفین است.
اهداف واقعی طرفین را بشناسید
هر قراردادی بر اساس نیازها و اهداف طرفین شکل میگیرد.
قبل از تنظیم قرارداد باید تا حد امکان درباره موارد زیر اطلاع داشته باشید:
- هدف اقتصادی هر طرف
- انتظارات واقعی
- محدودیتهای مالی و اجرایی
- خطوط قرمز
- اولویتهای تجاری
- میزان فوریت انجام معامله
این شناخت باعث میشود قرارداد واقعبینانهتر تنظیم شود و راهحلهایی متناسب با منافع و محدودیتهای طرفین در نظر گرفته شود.
قدرت چانهزنی طرفین را ارزیابی کنید
قدرت مذاکره همه افراد یکسان نیست.
عواملی مانند:
- وضعیت اقتصادی
- شرایط بازار
- فوریت انجام معامله
- تعداد گزینههای جایگزین
- میزان وابستگی طرفین
- میزان تقاضا برای کالا یا خدمات
- تخصص یا انحصاری بودن موضوع قرارداد
بر نتیجه مذاکرات اثر مستقیم دارند.
تنظیمکننده قرارداد باید این عوامل را در نظر بگیرد؛ زیرا شرایطی که یک طرف در مذاکره میپذیرد، ممکن است بر نحوه تقسیم ریسک، میزان تضمینها، شیوه پرداخت و ضمانت اجراهای قرارداد اثر بگذارد.
برای هر بند قرارداد اطلاعات لازم را آماده کنید
هر ماده قرارداد به اطلاعات مشخصی نیاز دارد. هرچه اطلاعات اولیه دقیقتر باشد، احتمال ابهام و اختلاف در زمان اجرای قرارداد کمتر خواهد شد.
مشخصات طرفین
مشخصات طرفین باید دقیق و کامل باشد؛ از جمله:
- نام و نام خانوادگی یا نام شخص حقوقی
- شماره ملی یا شناسه ملی
- شماره ثبت شخص حقوقی، در صورت وجود
- نشانی و اطلاعات تماس
- سمت و اختیار اشخاص امضاکننده
- مستندات مربوط به اختیار امضا، در قراردادهای اشخاص حقوقی
در قراردادهای شرکتها و اشخاص حقوقی، باید بررسی شود که شخص امضاکننده، اختیار قانونی یا قراردادی لازم برای امضای قرارداد را دارد.
موضوع قرارداد
موضوع قرارداد باید کاملاً روشن، دقیق و بدون ابهام باشد.
در صورت نیاز، باید موارد زیر نیز مشخص شود:
- نوع کالا یا خدمات
- مقدار و تعداد
- کیفیت و مشخصات فنی
- استانداردهای مورد انتظار
- محدوده خدمات یا عملیات
- مواردی که خارج از موضوع قرارداد هستند
ابهام در موضوع قرارداد یکی از مهمترین دلایل اختلافات حقوقی است؛ زیرا ممکن است هر یک از طرفین برداشت متفاوتی از موضوع و حدود تعهدات داشته باشند.
مبلغ قرارداد
بهتر است موارد زیر دقیق مشخص شود:
- مبلغ قرارداد
- مالیات و عوارض
- هزینههای جانبی
- نحوه پرداخت
- تعداد و مبلغ اقساط
- زمان پرداخت هر قسط
- شرایط پرداخت نهایی
- ضمانت پرداخت
همچنین باید مشخص شود که مبلغ قرارداد ثابت است یا در شرایط معین امکان تعدیل یا تغییر آن وجود دارد.
زمان اجرای تعهد
تاریخها و مهلتهای زیر باید دقیق مشخص شوند:
- تاریخ شروع قرارداد
- تاریخ پایان قرارداد
- زمانبندی مراحل اجرا
- زمان تحویل
- مهلت پرداخت
- مهلت رفع نقص یا اصلاح ایرادات
در صورت امکان، بهتر است زمانبندی اجرای پروژه یا تعهدات بهصورت مرحلهای و قابل اندازهگیری تعیین شود.
ضمانت اجرا
قرارداد باید پاسخ این سؤال را بدهد:
اگر یکی از طرفین تعهدات خود را انجام نداد، با تأخیر انجام داد یا ناقص انجام داد، چه اتفاقی میافتد؟
از جمله ضمانت اجراها:
- وجه التزام
- خسارت تأخیر
- حق فسخ
- ضبط یا وصول تضمین
- تعلیق اجرای تعهدات
- مطالبه خسارت
- الزام به اجرای تعهد
ضمانت اجرا باید روشن، قابل اجرا و متناسب با اهمیت تعهد باشد. همچنین باید مشخص شود که اعمال یک ضمانت اجرا، مانع استفاده از سایر حقوق قراردادی یا قانونی هست یا خیر.
حل اختلاف قراردادی
هر قراردادی ممکن است با اختلاف روبهرو شود؛ اما پیشبینی روش حل اختلاف میتواند از طولانی شدن و پیچیده شدن اختلاف جلوگیری کند.
طرفین میتوانند با توجه به نوع قرارداد و شرایط خود، روشهایی مانند موارد زیر را پیشبینی کنند:
- مذاکره مستقیم میان طرفین
- مذاکره از طریق نمایندگان یا مدیران
- میانجیگری
- داوری
- مراجعه به دادگاه صالح
در صورت انتخاب داوری، بهتر است موارد زیر مشخص شود:
- نام داور یا شیوه انتخاب او
- شرایط استقلال و بیطرفی داور
- نحوه جایگزینی داور
- محل داوری
- هزینههای داوری
- مهلت رسیدگی و صدور رأی
انتخاب داور وابسته به یکی از طرفین ممکن است نگرانیهایی درباره بیطرفی او ایجاد کند؛ بنابراین، شیوه انتخاب داور باید شفاف و مورد توافق طرفین باشد.
فورس ماژور؛ حوادث خارج از اراده طرفین
ممکن است اجرای قرارداد به علت حوادث خارج از اراده و کنترل طرفین با تأخیر یا عدم امکان اجرا مواجه شود؛ مانند:
- جنگ
- زلزله
- سیل
- حوادث طبیعی گسترده
- محدودیتهای قانونی یا تصمیمات الزامآور مراجع رسمی
- قطع گسترده زیرساختها
در چنین شرایطی، وجود بند فورس ماژور میتواند از اختلافات بعدی جلوگیری کند.
در این بند بهتر است مشخص شود:
- چه حوادثی مشمول فورس ماژور هستند؟
- طرف متأثر از حادثه باید در چه مدتی اطلاعرسانی کند؟
- چه مدارکی برای اثبات وقوع حادثه لازم است؟
- اجرای تعهدات برای چه مدتی متوقف میشود؟
- آیا مهلت اجرای قرارداد تمدید میشود؟
- اگر شرایط برای مدت طولانی ادامه پیدا کند، آیا طرفین حق خاتمه یا فسخ قرارداد دارند؟
صرف دشوار یا پرهزینه شدن اجرای قرارداد، لزوماً به معنای تحقق فورس ماژور نیست و تشخیص آن به شرایط قرارداد، ماهیت حادثه و قوانین حاکم بستگی دارد.
آثار پایان قرارداد را فراموش نکنید
بسیاری از قراردادها فقط درباره زمان اجرا صحبت میکنند.
در حالی که باید وضعیت پس از پایان، فسخ یا خاتمه قرارداد نیز مشخص شود.
از جمله:
- نحوه تسویهحساب
- استرداد اسناد و مدارک
- محرمانگی اطلاعات
- انتقال مالکیت
- تکلیف تضمینها
- نحوه تحویل نهایی
- تعیین تکلیف کارهای نیمهتمام
- نحوه تحویل اموال، تجهیزات یا اطلاعات
- مسئولیتهای باقیمانده پس از پایان قرارداد
همچنین باید مشخص شود که کدام تعهدات، مانند محرمانگی، حفظ اطلاعات، جبران خسارت یا تسویهحساب، پس از پایان قرارداد نیز باقی میمانند.
جمعبندی
یک قرارداد حرفهای از زمان نوشتن متن قرارداد آغاز نمیشود؛ بلکه از شناخت طرف مقابل، اعتبارسنجی، بررسی توان مالی و اجرایی، شناخت بازار و پیشبینی ریسکها شروع میشود.
قرارداد باید بهگونهای تنظیم شود که موضوع، حقوق و تعهدات طرفین، مبلغ، زمان اجرا، کیفیت، ضمانت اجرا، روش حل اختلاف و آثار پایان قرارداد را بهطور روشن مشخص کند.
هرچه قرارداد با اطلاعات دقیقتر، شناخت بهتر از طرفین و توجه بیشتر به شرایط واقعی معامله تنظیم شود، احتمال بروز اختلاف کاهش مییابد و در صورت ایجاد اختلاف نیز مسیر حلوفصل آن روشر خواهد بود.
در نهایت، قرارداد خوب قراردادی نیست که فقط در زمان اختلاف به کار بیاید؛ بلکه قراردادی است که از ابتدا، زمینه اجرای صحیح تعهدات و پیشگیری از اختلاف را فراهم کند.