مقالات
قانون کار ایران؛ راهنمای جامع قرارداد کار و حقوق و تعهدات کارگر و کارفرما
روابط میان کارگر و کارفرما یکی از مهمترین روابط حقوقی در فضای کسبوکار است. این رابطه علاوه بر جنبه اقتصادی، آثار حقوقی متعددی برای طرفین ایجاد میکند و تابع مقررات آمره قانون کار است. عدم آگاهی از این مقررات ممکن است برای کارفرمایان به مسئولیتهای مالی، بیمهای و حتی کیفری منجر شود و از سوی دیگر، کارگران را نیز در مطالبه حقوق قانونی خود با مشکلاتی مواجه کند.
قانون کار جمهوری اسلامی ایران با هدف تنظیم روابط کار، حمایت از حقوق کارگران و تعیین تکالیف کارفرمایان تصویب شده است. این قانون موضوعاتی مانند انعقاد قرارداد کار، تعیین مزد و مزایا، ساعات کار، مرخصی، بیمه، تعلیق و خاتمه قرارداد و نحوه رسیدگی به اختلافات کارگری و کارفرمایی را تنظیم میکند.
در این مقاله، مهمترین مقررات قانون کار با رویکرد کاربردی و با تمرکز بر مسائل حقوقی کسبوکارها بررسی میشود.
۱. تشخیص رابطه کارگری و کارفرمایی؛ تفاوت قرارداد کار و پیمانکاری
یکی از نخستین مسائل در روابط کاری، تشخیص ماهیت حقوقی قرارداد میان طرفین است. صرف عنوان قرارداد تعیینکننده نیست و باید به ماهیت واقعی رابطه توجه کرد.
مطابق ماده ۲ قانون کار، کارگر شخصی است که به هر عنوان در مقابل دریافت حقالسعی، اعم از مزد، حقوق، سهم سود و سایر مزایا، به درخواست کارفرما کار میکند.
همچنین مطابق ماده ۳ قانون کار، کارفرما شخص حقیقی یا حقوقی است که کارگر به درخواست و به حساب او در مقابل دریافت حقالسعی کار میکند.
بنابراین، مهمترین عناصر رابطه کارگری و کارفرمایی عبارتاند از:
- انجام کار توسط شخص حقیقی؛
- دریافت حقالسعی در مقابل انجام کار؛
- انجام کار به درخواست کارفرما؛
- وجود نوعی تبعیت و نظارت در رابطه کاری.
تفاوت قرارداد کار با قرارداد پیمانکاری
در قرارداد پیمانکاری، پیمانکار اصولاً متعهد به انجام نتیجه یا موضوع مشخصی است و در حدود قرارداد از استقلال بیشتری در سازماندهی فعالیت خود برخوردار است.
در مقابل، در قرارداد کار، شخص تحت مدیریت و نظارت کارفرما فعالیت میکند و در برابر کار انجامشده مستحق دریافت حقالسعی است.
البته صرف پرداخت حقالزحمه بهصورت پروژهای یا صدور صورتحساب، لزوماً رابطه را از شمول قانون کار خارج نمیکند. مراجع رسیدگی باید مجموعه شرایط واقعی همکاری را بررسی کنند.
آیا قرارداد مشاوره یا همکاری مستقل مشمول قانون کار است؟
عنوانهایی مانند قرارداد مشاوره، همکاری، خدمات تخصصی، پیمانکاری یا قرارداد پروژهای بهتنهایی مانع احراز رابطه کارگری و کارفرمایی نیستند.
چنانچه شرایط واقعی همکاری واجد عناصر رابطه کار باشد، امکان شمول قانون کار وجود دارد؛ حتی اگر طرفین قرارداد خود را پیمانکاری یا مشاورهای نامگذاری کرده باشند.
۲. موارد خاص شمول قانون کار
کارگاههای خانوادگی
مطابق ماده ۱۸۸ قانون کار، کارگاههایی که انجام کار در آنها منحصراً توسط صاحب کار، همسر و خویشاوندان نسبی درجه یک از طبقه اول وی انجام میشود، از شمول مقررات قانون کار خارج هستند.
بنابراین، در صورت استخدام اشخاص خارج از دایره مقرر در ماده مذکور، باید وضعیت رابطه کاری و شمول قانون کار بررسی شود.
مناطق آزاد تجاری و صنعتی
روابط کاری در مناطق آزاد تجاری و صنعتی تابع مقررات خاص اشتغال نیروی انسانی در این مناطق است. بنابراین، نباید بدون بررسی مقررات اختصاصی، تمام احکام قانون کار را عیناً به این مناطق تسری داد.
مدیرعامل و اعضای هیئتمدیره
صرف عضویت در هیئتمدیره یا داشتن سمت مدیرعامل، بهتنهایی موجب ایجاد رابطه کارگری و کارفرمایی نمیشود.
برای تشخیص شمول قانون کار باید ماهیت فعالیت، نحوه دریافت حقوق، وجود تبعیت و استقلال مدیریتی و سایر شرایط واقعی بررسی شود.
۳. حقوق و مزایای قانونی کارگران
یکی از مهمترین تکالیف کارفرما، پرداخت حقوق و مزایای قانونی کارگران است.
مطابق ماده ۳۴ قانون کار، کلیه دریافتهای قانونی کارگر به اعتبار قرارداد کار، اعم از مزد یا حقوق، کمکهزینهها و مزایای رفاهی، حقالسعی محسوب میشوند.
مهمترین حقوق و مزایای قانونی کارگران عبارتاند از:
حداقل مزد
مطابق ماده ۴۱ قانون کار، شورای عالی کار همهساله حداقل مزد کارگران را با توجه به معیارهای قانونی تعیین میکند.
کارفرما نمیتواند با توافق کارگر، مبلغی کمتر از حداقل مزد قانونی را به وی پرداخت کند.
اضافهکاری
مطابق ماده ۵۹ قانون کار، ارجاع کار اضافی به کارگر با شرایط مقرر قانونی، از جمله موافقت کارگر و پرداخت ۴۰ درصد اضافه بر مزد هر ساعت کار عادی، امکانپذیر است.
عیدی و پاداش
مطابق قانون مربوط به تعیین عیدی و پاداش سالانه کارگران، کارفرمایان مکلفاند عیدی و پاداش سالانه را بر مبنای میزان کارکرد و مزد کارگر پرداخت کنند.
میزان عیدی برای یک سال کار، معادل ۶۰ روز آخرین مزد است؛ البته مبلغ پرداختی نباید از ۹۰ روز حداقل مزد روزانه قانونی تجاوز کند.
حق سنوات
مطابق ماده ۲۴ قانون کار، در صورت خاتمه قرارداد کار، کارفرما مکلف است به نسبت هر سال سابقه کار، معادل یک ماه آخرین حقوق را بهعنوان مزایای پایان کار به کارگر پرداخت کند.
مرخصی استحقاقی
مطابق ماده ۶۴ قانون کار، مرخصی استحقاقی سالانه کارگران با استفاده از مزد، با احتساب چهار روز جمعه، جمعاً یک ماه است.
مأموریت
مطابق ماده ۴۶ قانون کار، کارگرانی که به مأموریت خارج از محل خدمت اعزام میشوند، مستحق دریافت فوقالعاده مأموریت هستند.
فوقالعاده مأموریت نباید کمتر از مزد ثابت یا مزد مبنای روزانه کارگر باشد و همچنین هزینه رفتوبرگشت بر عهده کارفرما است.
۴. بیمه کارگران و مسئولیت کارفرما
مطابق ماده ۱۴۸ قانون کار، کارفرمایان کارگاههای مشمول قانون کار مکلفاند کارگران خود را بر اساس قانون تأمین اجتماعی بیمه کنند.
این تکلیف با توافق طرفین قابل اسقاط نیست.
بنابراین، درج عباراتی مانند «کارگر شخصاً مسئول پرداخت حق بیمه است» یا «کارگر از بیمه تأمین اجتماعی صرفنظر کرده است» موجب رفع مسئولیت قانونی کارفرما نمیشود.
همچنین مطابق ماده ۳۶ قانون تأمین اجتماعی، مسئولیت پرداخت حق بیمه سهم کارفرما و بیمهشده بر عهده کارفرما است و تأخیر یا عدم پرداخت حق بیمه از سوی کارفرما، مسئولیت سازمان تأمین اجتماعی در برابر بیمهشده را از بین نمیبرد.
۵. انعقاد قرارداد کار و شرایط قانونی آن
مطابق ماده ۷ قانون کار، قرارداد کار عبارت است از قرارداد کتبی یا شفاهی که به موجب آن کارگر در قبال دریافت حقالسعی، کاری را برای مدت موقت یا غیرموقت برای کارفرما انجام میدهد.
قرارداد کار باید حاوی مشخصات طرفین، نوع کار، محل انجام کار، تاریخ انعقاد، مدت قرارداد، میزان مزد و مزایا و سایر شرایط مورد توافق باشد.
مطابق ماده ۱۰ قانون کار، قرارداد کار باید حداقل شامل موارد قانونی مقرر باشد.
قرارداد کار موقت و غیرموقت
قرارداد کار ممکن است برای مدت موقت یا غیرموقت منعقد شود.
مطابق ماده ۲۵ قانون کار، هرگاه قرارداد کار برای مدت موقت یا انجام کار معین منعقد شده باشد، هیچیک از طرفین بهتنهایی حق فسخ آن را ندارند.
همچنین مطابق تبصره ۲ ماده ۷ قانون کار، در کارهایی که طبیعت آنها جنبه مستمر دارد، چنانچه مدتی در قرارداد ذکر نشود، قرارداد دائمی تلقی میشود.
دوره آزمایشی
مطابق ماده ۱۱ قانون کار، طرفین میتوانند با توافق یکدیگر دوره آزمایشی تعیین کنند.
حداکثر مدت دوره آزمایشی برای کارگران ساده و نیمهماهر یک ماه و برای کارگران ماهر و دارای تخصص سطح بالا سه ماه است.
در دوره آزمایشی، هر یک از طرفین میتوانند رابطه کاری را قطع کنند؛ با این تفاوت که در صورت قطع رابطه از سوی کارفرما، وی مکلف به پرداخت حقوق تمام دوره آزمایشی خواهد بود.
شرط محرمانگی و عدم رقابت
در قراردادهای کاری، بهویژه قراردادهای مرتبط با فعالیتهای تجاری، فناوری، اطلاعات مشتریان و اسرار تجاری، درج تعهد محرمانگی میتواند از منافع کارفرما حمایت کند.
همچنین درج شرط عدم رقابت باید با توجه به موضوع، مدت، محدوده جغرافیایی، تناسب محدودیت و حقوق قانونی کارگر تنظیم شود.
صرف درج یک شرط کلی و نامحدود، لزوماً موجب اعتبار و قابلیت اجرای آن نخواهد بود.
۶. دریافت چک یا سفته تضمینی از کارگر
یکی از موضوعات مهم در روابط کارگری و کارفرمایی، دریافت چک یا سفته بابت تضمین حسن انجام تعهدات کارگر است.
دریافت چک یا سفته تضمینی از کارگر بهطور مطلق در قانون کار ممنوع نشده است؛ بنابراین، کارفرما میتواند در چارچوب قرارداد و با رعایت مقررات قانونی، بابت تضمین تعهدات مشخص کارگر از وی تضمین دریافت کند.
برای مثال، ممکن است کارگر در قرارداد مدتموقت متعهد شده باشد تا پایان مدت قرارداد به کار ادامه دهد؛ در صورتی که بدون رعایت تعهدات قراردادی، کار را ترک کند و از این اقدام خسارتی به کارفرما وارد شود، کارفرما میتواند با رعایت شرایط قانونی، مطالبه خسارت کند.
البته نکات زیر باید مورد توجه قرار گیرد:
۱. صرف ترک کار، بهتنهایی اثباتکننده ورود خسارت به کارفرما نیست.
۲. کارفرما باید تخلف قراردادی و ورود خسارت و رابطه سببیت میان آنها را اثبات کند.
۳. چک یا سفته تضمینی نباید بهعنوان وسیلهای برای محروم کردن کارگر از حقوق قانونی وی استفاده شود.
۴. وصول تضمین باید با رعایت مقررات قانونی و از طریق مراجع صالح صورت گیرد.
۵. اختلاف مربوط به مطالبه خسارت قراردادی ناشی از نقض تعهدات، حسب ماهیت خواسته و مبنای دعوا، ممکن است در صلاحیت دادگاه عمومی حقوقی باشد و نباید با اختلافات مربوط به مطالبه حقوق و مزایای ناشی از رابطه کار خلط شود.
بنابراین، بهتر است در قرارداد کار، علت دریافت تضمین، مبلغ آن، تعهدات مورد تضمین و شرایط استرداد چک یا سفته بهصورت دقیق مشخص شود.
۷. تعهدات نماینده کارفرما در برابر کارگران
مطابق ماده ۳ قانون کار، مدیران و مسئولان کارگاه که عهدهدار اداره آن هستند، نماینده کارفرما محسوب میشوند.
اعمال و تعهداتی که نمایندگان مذکور در حدود اختیارات خود انجام میدهند، برای کارفرما الزامآور است.
نکته مهم آن است که مطابق تبصره ماده ۳ قانون کار، کارفرما مسئول تعهداتی است که نمایندگان وی در قبال کارگران بر عهده میگیرند.
بنابراین، در روابط کار، مسئولیت کارفرما ممکن است حتی در مواردی مطرح شود که نماینده وی خارج از حدود اختیارات داخلی خود تعهدی را در برابر کارگر پذیرفته باشد.
البته کارفرما میتواند در صورت تخلف نماینده، حسب مورد به وی مراجعه و مسئولیت ناشی از اقدام او را مطالبه کند.
این حکم از جمله مقررات حمایتی قانون کار است که هدف آن جلوگیری از تضییع حقوق کارگران در نتیجه اختلافات داخلی کارفرما و نمایندگان وی است.
۸. طرح طبقهبندی مشاغل
طرح طبقهبندی مشاغل، نظامی برای ارزیابی و تعیین ارزش نسبی مشاغل در کارگاه است.
در این طرح، مشاغل بر اساس عواملی مانند مهارت، دانش، مسئولیت، شرایط انجام کار و تواناییهای موردنیاز ارزیابی و طبقهبندی میشوند.
مهمترین اجزای طرح طبقهبندی مشاغل عبارتاند از:
- تعریف مشاغل؛
- شرح وظایف هر شغل؛
- تعیین مهارتها و تواناییهای لازم؛
- تعیین عوامل مؤثر در ارزشگذاری شغل؛
- تخصیص امتیاز به عوامل مختلف؛
- تعیین گروه و طبقه شغلی؛
- تنظیم جدول مزد متناسب با طبقهبندی.
مطابق ماده ۴۹ قانون کار، کارگاههای مشمول مکلفاند با تهیه طرح طبقهبندی مشاغل و تأیید وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، نظام پرداخت مزد خود را بر اساس این طرح تنظیم کنند.
در خصوص الزام کارگاهها، مقررات مربوط به تعداد کارگران و سایر شرایط قانونی باید مورد توجه قرار گیرد.
در عمل، برخی کارفرمایان برای کاهش هزینههای ناشی از اجرای طرح، بخشی از نیروی انسانی خود را از طریق شرکتهای تأمین نیروی انسانی تأمین میکنند. البته استفاده از این روش بهخودیخود موجب خروج کارگاه از تکالیف قانونی نخواهد شد و وضعیت واقعی روابط کاری باید بررسی شود.
۹. قرارداد کارآموزی و محدودیتهای آن
کارفرمایان گاهی برای کاهش هزینههای استخدام، قراردادهایی تحت عنوان کارآموزی منعقد میکنند.
اما صرف درج عنوان کارآموزی در قرارداد، موجب خروج رابطه از شمول قانون کار نمیشود.
مطابق ماده ۱۱۲ قانون کار، کارآموزی در چارچوب شرایط و مقررات مقرر در این ماده امکانپذیر است.
این ماده دو گروه را در بر میگیرد:
الف) افرادی که صرفاً برای فراگیری حرفه خاص، بازآموزی یا ارتقای مهارت، در مراکز کارآموزی یا آموزشگاههای آزاد آموزش فنی و حرفهای آموزش میبینند.
ب) افرادی که به موجب قرارداد کارآموزی برای فراگیری حرفهای خاص، به مدت معین در کارگاه معین به کارآموزی توأم با کار اشتغال دارند.
در مورد گروه دوم، شرایط قانونی مربوط به سن، مدت کارآموزی و حقوق و مزایای کارآموز باید رعایت شود.
مطابق ماده ۱۱۳ قانون کار، حداقل مزد و مزایای قانونی مقرر برای کارآموزان مشمول این ماده نیز باید رعایت شود.
بنابراین، کارفرما نمیتواند صرفاً با تغییر عنوان قرارداد به کارآموزی، از پرداخت حقوق و مزایای قانونی یا انجام تکالیف بیمهای خودداری کند.
۱۰. خاتمه قرارداد کار و اسباب قانونی آن
مطابق ماده ۲۱ قانون کار، قرارداد کار به یکی از طرق زیر خاتمه مییابد:
۱. فوت کارگر؛
۲. بازنشستگی کارگر؛
۳. ازکارافتادگی کلی کارگر؛
۴. انقضای مدت در قراردادهای کار با مدت موقت و عدم تجدید صریح یا ضمنی آن؛
۵. پایان کار در قراردادهایی که مربوط به کار معین هستند؛
۶. استعفای کارگر؛
۷. فسخ قرارداد به نحوی که در متن قرارداد و مطابق قانون کار پیشبینی شده باشد.
این موارد، مبنای قانونی پایان رابطه کاری هستند و باید میان خاتمه قرارداد، تعلیق قرارداد و اخراج کارگر تفکیک قائل شد.
فوت کارفرما یا انتقال کارگاه
مطابق ماده ۱۲ قانون کار، هر نوع تغییر حقوقی در وضعیت مالکیت کارگاه، از قبیل فروش یا انتقال به هر شکل، تغییر نوع تولید، ادغام در مؤسسه دیگر، ملی شدن کارگاه، فوت مالک و موارد مشابه، در رابطه قراردادی کارگرانی که قراردادشان قطعیت یافته است تأثیر ندارد.
در این وضعیت، کارفرمای جدید قائممقام تعهدات و حقوق کارفرمای سابق خواهد بود.
بنابراین، انتقال کارگاه به شخص دیگر بهتنهایی موجب خاتمه قراردادهای کار نمیشود.
استعفای کارگر
مطابق بند «و» ماده ۲۱ قانون کار، استعفا یکی از اسباب خاتمه قرارداد کار است.
کارگری که استعفا میدهد، مکلف است استعفای خود را کتباً به کارفرما اطلاع دهد و به مدت یک ماه به کار خود ادامه دهد.
همچنین مطابق تبصره ماده ۲۱ قانون کار، کارگر میتواند حداکثر ظرف ۱۵ روز از تاریخ ارائه استعفا، انصراف خود را کتباً به کارفرما اعلام کند.
در این صورت استعفای وی منتفی خواهد شد.
آیا کارفرما حق فسخ یکطرفه قرارداد کار را دارد؟
اصولاً کارفرما نمیتواند بدون وجود مجوز قانونی و صرفاً به استناد درج شرط فسخ یکطرفه، قرارداد کار را پیش از پایان مدت خاتمه دهد.
بهویژه در قراردادهای کار موقت، ماده ۲۵ قانون کار مقرر میکند که هیچیک از طرفین بهتنهایی حق فسخ قرارداد را ندارند.
البته در صورت تخلف کارگر از وظایف قانونی یا انضباطی، امکان اخراج با رعایت شرایط ماده ۲۷ قانون کار وجود دارد.
۱۱. اخراج کارگر و آثار حقوقی آن
اخراج کارگر یکی از موضوعات مهم اختلافات کارگری و کارفرمایی است.
مطابق ماده ۲۷ قانون کار، هرگاه کارگر در انجام وظایف محوله قصور ورزد یا آییننامههای انضباطی کارگاه را پس از تذکرات کتبی نقض کند، کارفرما میتواند در صورت تحقق شرایط قانونی و رعایت تشریفات مقرر، نسبت به فسخ قرارداد کار اقدام کند.
از جمله شرایط مهم اخراج قانونی، رعایت مقررات مربوط به نظر مثبت شورای اسلامی کار یا انجمن صنفی و در کارگاههای فاقد این تشکلها، نظر مثبت هیئت تشخیص است.
اخراج موجه کارگر
چنانچه مراجع حل اختلاف کار، اخراج کارگر را موجه تشخیص دهند، قرارداد کار خاتمه مییابد.
با این حال، کارفرما مکلف است مطالبات قانونی کارگر، از جمله حقوق معوقه و مزایای پایان کار را تا تاریخ خاتمه رابطه کاری پرداخت کند.
اخراج غیرموجه کارگر
چنانچه مرجع حل اختلاف، اخراج کارگر را غیرموجه تشخیص دهد، مطابق ماده ۱۶۵ قانون کار، حکم بازگشت کارگر اخراجی و پرداخت حقالسعی وی از تاریخ اخراج صادر میشود.
اگر کارگر نخواهد به کارگاه بازگردد، کارفرما مکلف است به نسبت هر سال سابقه کار، معادل ۴۵ روز مزد و حقوق به وی پرداخت کند.
بنابراین، کارفرما باید پیش از تصمیم به اخراج، مستندات مربوط به تخلف، تذکرات کتبی، آییننامه انضباطی و تشریفات قانونی را بررسی کند.
۱۲. تصفیهحساب با کارگر و اعتبار رسید تسویه
در پایان رابطه کاری، یکی از مهمترین اقدامات کارفرما، تسویه مطالبات کارگر است.
صرف دریافت یک رسید کلی با این عبارت که «کارگر کلیه حقوق و مزایای خود را دریافت کرده و هیچگونه ادعایی ندارد»، همیشه برای اثبات پرداخت مطالبات کافی نیست.
برای تنظیم رسید تسویهحساب معتبر، بهتر است موارد زیر بهصورت دقیق درج شوند:
۱. مبلغ پرداختی؛
۲. عنوان هر مبلغ، از جمله حقوق، اضافهکاری، عیدی، سنوات و سایر مزایا؛
۳. بازه زمانی مربوط به پرداخت؛
۴. نحوه پرداخت وجه؛
۵. تاریخ پرداخت و مشخصات پرداختکننده و دریافتکننده.
بهعنوان مثال، به جای درج عبارت کلی «تسویه کامل حساب»، بهتر است مشخص شود مبلغ پرداختی بابت حقوق ماههای معین، عیدی سال مشخص و مزایای پایان کار است.
همچنین مطابق رویه قضایی مورد اشاره در دادنامههای شماره ۱۷ تا ۲۰ مورخ ۱۳۹۷/۱/۲۱ هیئت عمومی دیوان عدالت اداری، صرف تنظیم سند کلی تسویهحساب، بدون احراز پرداخت واقعی مطالبات، نمیتواند بهتنهایی دلیل قطعی بر پرداخت حقوق کارگر باشد.
آیا صدور چک به منزله پرداخت حقوق است؟
صرف صدور و تحویل چک به کارگر، لزوماً به معنای پرداخت قطعی بدهی یا تبدیل تعهد نیست.
بنابراین، اگر چک صادرشده وصول نشود، کارگر همچنان میتواند مطالبات قانونی خود را از مراجع حل اختلاف کار مطالبه کند.
البته در صورت وجود شرایط قانونی، امکان طرح دعوای مطالبه وجه چک نیز وجود دارد؛ اما باید از مطالبه مضاعف یک دین جلوگیری شود.
پرداخت حقوق از حساب چه شخصی انجام شود؟
بهتر است کلیه وجوه مربوط به حقوق و مزایای کارگر از حساب بانکی خود کارفرما یا شخص حقوقی به حساب کارگر پرداخت شود.
واریز وجوه از حساب مدیرعامل یا اشخاص ثالث ممکن است در اثبات پرداخت و تعیین منشأ وجوه اختلاف ایجاد کند.
همچنین بهتر است شماره حساب اعلامشده متعلق به خود کارگر باشد و اسناد پرداخت برای مراجعات احتمالی نگهداری شود.
۱۳. تهاتر مطالبات کارفرما با حقوق کارگر
گاهی کارفرما مدعی است کارگر به وی بدهکار است و قصد دارد مبلغ بدهی را از حقوق و مزایای وی کسر کند.
در این خصوص ماده ۴۴ قانون کار محدودیت مهمی مقرر کرده است.
مطابق این ماده، چنانچه کارگر به کارفرمای خود مدیون باشد، در قبال این دیون فقط مازاد بر حداقل مزد با حکم دادگاه قابل برداشت است.
در هر حال، این مبلغ نباید از یکچهارم کل مزد کارگر بیشتر باشد.
بنابراین، کارفرما نمیتواند صرفاً با استناد به ادعای ورود خسارت یا بدهکاری کارگر، رأساً تمام یا بخشی از حقوق وی را کسر کند.
البته ماده ۴۵ قانون کار مواردی را پیشبینی کرده است که کارفرما میتواند با رعایت شرایط قانونی از مزد کارگر برداشت کند؛ از جمله:
- مواردی که قانون صراحتاً اجازه داده است؛
- مساعده پرداختی به کارگر؛
- اقساط وام پرداختی به کارگر، با رعایت ضوابط مربوط؛
- مبالغی که در اثر اشتباه محاسبه اضافه پرداخت شده است؛
- مالالاجاره خانه سازمانی با رعایت شرایط قانونی؛
- وجوهی که بابت خرید اجناس ضروری از شرکت تعاونی مصرف کارگاه پرداخت شده است.
بنابراین، باید میان کسر غیرقانونی حقوق کارگر و برداشتهای مجاز موضوع ماده ۴۵ قانون کار تفاوت قائل شد.
۱۴. اثبات رابطه کارگری و کارفرمایی و بار اثبات دعوا
یکی از مسائل مهم در رسیدگی به اختلافات کارگری و کارفرمایی، تعیین شخصی است که باید وجود رابطه کاری یا پرداخت حقوق را اثبات کند.
مطابق ماده ۸۷ آیین دادرسی کار، اثبات رابطه کار، سابقه کار و میزان مزد و مزایای بالاتر از حداقل قانونی بر عهده کارگر است.
در مقابل، پس از احراز رابطه کارگری و کارفرمایی، اثبات پرداخت حقوق و مزایای قانونی بر عهده کارفرما خواهد بود.
ادله اثبات رابطه کار
کارگر میتواند برای اثبات وجود رابطه کاری از دلایل مختلف استفاده کند؛ از جمله:
- قرارداد کتبی؛
- شهادت شهود؛
- فیش حقوقی؛
- واریز وجه از حساب کارفرما؛
- سوابق بیمه تأمین اجتماعی؛
- مکاتبات و پیامهای کاری؛
- گزارش بازرسی سازمان تأمین اجتماعی؛
- سایر اسناد و قرائن معتبر.
در مواردی که کارگر فاقد قرارداد کتبی است، میتواند با استفاده از سایر ادله و قرائن، وجود رابطه کاری را اثبات کند.
همچنین مراجعه به سازمان تأمین اجتماعی و درخواست بازرسی از کارگاه، در صورت وجود شرایط قانونی، میتواند در اثبات حضور و اشتغال کارگر مؤثر باشد.
اثبات تاریخ شروع و پایان رابطه کاری
در خصوص اثبات مدت اشتغال، باید میان تاریخ شروع و تاریخ خاتمه رابطه کاری تفکیک کرد.
بهطور کلی، اثبات اصل رابطه کار و مدت اشتغال مورد ادعا تابع قواعد ماده ۸۷ آیین دادرسی کار و ادله موجود در پرونده است.
بنابراین، نمیتوان بدون بررسی اظهارات طرفین و مستندات پرونده، بار اثبات تمام اختلافات مربوط به مدت اشتغال را بهطور مطلق بر عهده یک طرف قرار داد.
مطالبه حقوق بیش از حداقل قانونی
اگر کارگر مدعی باشد حقوق یا مزایایی بیش از حداقلهای مقرر در قانون کار دریافت میکرده است، باید ادعای خود را اثبات کند.
برای مثال، چنانچه کارگر ادعا کند علاوه بر حداقل مزد، مبلغ مشخصی نیز بهعنوان مزایای توافقی دریافت میکرده، ارائه قرارداد، فیش حقوقی، مکاتبات یا سایر دلایل میتواند در اثبات ادعای وی مؤثر باشد.
۱۵. استرداد شکایت کارگر و امکان طرح مجدد دعوا
استرداد شکایت از سوی کارگر همیشه به معنای سقوط حق وی برای طرح مجدد دعوا نیست.
باید میان استرداد دادخواست، استرداد دعوا و سازش قطعی طرفین تفکیک کرد.
در صورتی که کارگر شکایت خود را بدون حصول سازش قطعی مسترد کند، ممکن است با رعایت مقررات آیین دادرسی کار، امکان طرح مجدد مطالبه وجود داشته باشد.
بنابراین، کارفرمایان بهتر است در صورت توافق با کارگر، موضوع را در قالب سازش روشن و مستند در مرجع حل اختلاف ثبت کنند تا از طرح مجدد اختلاف درباره همان مطالبات جلوگیری شود.
۱۶. آیا مطالبات کارگر مشمول مرور زمان است؟
یکی از مسائل مهم در دعاوی کارگری، امکان مطالبه حقوق و مزایای معوق پس از گذشت مدت طولانی است.
مطابق رأی وحدت رویه شماره ۳۹۲ مورخ ۱۳۸۲/۱۰/۷ هیئت عمومی دیوان عدالت اداری، مطالبات ناشی از حقوق و مزایای قانونی کارگران مشمول مرور زمان اعلامشده در مقررات سابق نیست.
بنابراین، صرف گذشت زمان بهتنهایی موجب سقوط حق کارگر برای مطالبه حقوق و مزایای قانونی نمیشود.
همچنین وراث کارگر متوفی نیز در حدود حقوق و مطالبات قابل انتقال، میتوانند مطالبات قانونی وی را پیگیری کنند.
۱۷. مرجع صالح برای رسیدگی به اختلافات کارگر و کارفرما
مطابق ماده ۱۵۷ قانون کار، رسیدگی به اختلافات فردی میان کارفرما و کارگر که ناشی از اجرای قانون کار، قرارداد کار یا سایر مقررات مرتبط باشد، در صلاحیت مراجع حل اختلاف کار است.
این مراجع عبارتاند از:
هیئت تشخیص
هیئت تشخیص، مرجع نخستین رسیدگی به اختلافات کارگری و کارفرمایی است.
این هیئت پس از بررسی دادخواست، اسناد، مدارک و اظهارات طرفین، رأی مقتضی صادر میکند.
هیئت حل اختلاف
هیئت حل اختلاف، مرجع تجدیدنظر نسبت به آرای هیئت تشخیص است.
مطابق ماده ۱۵۹ قانون کار، رأی هیئت تشخیص ظرف ۱۵ روز از تاریخ ابلاغ قابل اعتراض در هیئت حل اختلاف است.
چنانچه در مهلت مقرر اعتراض صورت نگیرد، رأی قطعی و لازمالاجرا خواهد شد.
صلاحیت محلی مراجع حل اختلاف
مطابق ماده ۱۰ آیین دادرسی کار، رسیدگی به اختلافات کارگر و کارفرما در صلاحیت مراجع حل اختلاف اداره کاری است که آخرین کارگاه در حوزه آن واقع شده است.
بنابراین، اصل بر آن است که محل آخرین کارگاه، معیار تعیین صلاحیت محلی باشد.
کدام اختلافات در صلاحیت اداره کار نیست؟
تمام اختلافات مرتبط با رابطه کاری لزوماً در صلاحیت مراجع حل اختلاف کار قرار نمیگیرند.
برای مثال، دعوای مطالبه خسارت قراردادی ناشی از نقض تعهدات، مطالبه وجه سفته تضمینی یا برخی دعاوی مستقل مالی، حسب ماهیت خواسته و مبنای حقوقی آن ممکن است در صلاحیت دادگاه عمومی حقوقی باشد.
در چنین مواردی، امکان ارجاع اختلاف به داوری نیز با توافق طرفین و رعایت مقررات قانونی وجود دارد.
۱۸. حضور نماینده در جلسات رسیدگی اداره کار
مطابق مواد ۲۲ و ۲۳ آیین دادرسی کار، هر یک از طرفین میتوانند برای حضور در جلسات رسیدگی، نماینده معرفی کنند.
نماینده معرفیشده لزوماً نباید وکیل دادگستری باشد.
همچنین معرفی نماینده میتواند با ارائه سند رسمی یا عادی انجام شود.
در صورتی که مرجع رسیدگی نسبت به اصالت سند عادی معرفی نماینده تردید داشته باشد، باید مطابق مقررات، اصالت آن را از شخص معرفیکننده استعلام کند.
نماینده معرفیشده اصولاً دارای اختیار حضور و دفاع در جلسه است؛ اما اختیار تجدیدنظرخواهی باید بهصراحت در معرفینامه درج شده باشد.
عدم حضور طرفین در جلسه رسیدگی
عدم حضور کارگر یا کارفرما در جلسه رسیدگی، اصولاً مانع رسیدگی و صدور رأی نیست.
هر یک از طرفین میتوانند به جای حضور در جلسه، لایحه دفاعیه و مستندات خود را ارائه کنند.
البته مطابق مقررات آیین دادرسی کار، مرجع رسیدگی در شرایط مقرر میتواند جلسه را تجدید کند.
۱۹. قطعیت و اجرای آرای مراجع حل اختلاف کار
مطابق ماده ۱۶۶ قانون کار، آرای قطعی مراجع حل اختلاف کار لازمالاجرا هستند.
اجرای این آرا از طریق اجرای احکام دادگستری انجام میشود.
بنابراین، چنانچه کارفرما از اجرای رأی قطعی خودداری کند، کارگر میتواند با استفاده از مقررات اجرای احکام، نسبت به شناسایی و توقیف اموال کارفرما برای وصول مطالبات خود اقدام کند.
مسئولیت کیفری کارفرما در صورت عدم اجرای رأی
مطابق ماده ۱۸۰ قانون کار، کارفرمایانی که برخلاف مفاد مواد ۱۵۹ و ۱۶۶ از اجرای بهموقع آرای قطعی مراجع حل اختلاف کار خودداری کنند، با توجه به شرایط و امکانات خاطی و مراتب جرم، به جریمه نقدی مقرر در این ماده محکوم خواهند شد.
مطابق ماده ۱۸۵ قانون کار، رسیدگی به جرائم مذکور خارج از نوبت انجام میشود.
همچنین مطابق ماده ۱۸۲ قانون کار، چنانچه کارفرما شخص حقوقی باشد، مسئولیت کیفری مقرر در این ماده متوجه مدیرعامل یا مدیرمسئول شخص حقوقی خواهد بود که تخلف به دستور او انجام شده است.
نکته مهم این است که جریمه نقدی موضوع ماده ۱۸۰ به دولت تعلق میگیرد و به کارگر پرداخت نمیشود؛ بنابراین، مطالبه حقوق و مطالبات کارگر باید از مسیر اجرای رأی و مقررات مربوط انجام شود.
مسئولیت شخص حقوقی در برابر مطالبات کارگر
در صورتی که کارفرما یک شرکت یا شخص حقوقی باشد، اصل مطالبات مالی کارگر از اموال شخص حقوقی قابل وصول است.
بنابراین، صرف مدیرعامل بودن، بهتنهایی موجب مسئولیت شخصی مدیرعامل در پرداخت تمام بدهیهای شرکت به کارگر نمیشود.
البته در صورت تحقق شرایط قانونی، ممکن است مسئولیت کیفری مدیرعامل یا مدیرمسئول نیز مطرح شود.
برای مثال، مطابق ماده ۱۸۳ قانون کار، عدم پرداخت حق بیمه کارگران میتواند موجب مسئولیت کیفری و جریمه مقرر در قانون شود.
در این فرض نیز باید میان مسئولیت شرکت در پرداخت حق بیمه و مطالبات کارگر و مسئولیت کیفری اشخاص حقیقی تفکیک کرد.
۲۰. اعتراض به آرای قطعی اداره کار در دیوان عدالت اداری
آرای قطعی هیئتهای تشخیص و حل اختلاف کار، در شرایط مقرر قانونی قابل اعتراض در دیوان عدالت اداری هستند.
مطابق بند ۲ ماده ۱۰ قانون دیوان عدالت اداری، رسیدگی به اعتراضات و شکایات از آرای قطعی هیئت حل اختلاف کارگر و کارفرما، از حیث نقض قوانین و مقررات یا مخالفت با آنها، در صلاحیت دیوان عدالت اداری قرار دارد.
بنابراین، دیوان عدالت اداری اصولاً مرجع تجدیدنظر ماهوی به معنای متعارف نیست، بلکه قانونی بودن رأی و رعایت مقررات در صدور آن را بررسی میکند.
مهلت اعتراض به رأی اداره کار
مطابق تبصره ۲ ماده ۱۶ قانون دیوان عدالت اداری، مهلت اعتراض به آرای قطعی موضوع بند ۲ ماده ۱۰ برای اشخاص مقیم داخل کشور سه ماه و برای اشخاص مقیم خارج از کشور شش ماه از تاریخ ابلاغ رأی یا تصمیم قطعی است.
بنابراین، کارگر یا کارفرما باید در مهلت قانونی نسبت به ثبت دادخواست در دیوان اقدام کند.
آیا اعتراض به دیوان مانع اجرای رأی اداره کار است؟
صرف ثبت دادخواست در دیوان عدالت اداری مانع اجرای رأی قطعی اداره کار نیست.
معترض باید در صورت وجود شرایط قانونی، درخواست دستور موقت و توقف اجرای رأی را نیز مطرح کند.
توقف اجرای رأی منوط به موافقت مرجع قضایی با درخواست دستور موقت است.
اعتراض به تصمیمات و اقدامات اداری
مطابق تبصره ۳ ماده ۱۶ قانون دیوان عدالت اداری، مهلت شکایت از تصمیمات و اقدامات واحدهای دولتی برای اشخاص مقیم داخل کشور شش ماه و برای اشخاص مقیم خارج از کشور یک سال از تاریخ ابلاغ است.
همچنین مطابق تبصره ۴ ماده ۱۶، در مواردی که شکایت از تصمیم یا اقدام دستگاه اجرایی مطرح میشود، شاکی اصولاً باید ابتدا درخواست خود را به دستگاه مربوط ارائه کند.
چنانچه دستگاه ظرف سه ماه از تاریخ درخواست، پاسخ مقتضی ندهد، شخص ذینفع میتواند با رعایت مهلتهای قانونی در دیوان عدالت اداری طرح شکایت کند.
این تشریفات مربوط به شکایت از تصمیمات و اقدامات دستگاههای اجرایی است و نباید آن را با اعتراض به آرای قطعی هیئتهای حل اختلاف کار یکسان دانست.
۲۱. نکات کاربردی برای کارفرمایان و صاحبان کسبوکار
رعایت مقررات قانون کار صرفاً یک تکلیف قانونی نیست؛ بلکه اقدامی برای کاهش ریسک حقوقی و مالی کسبوکار محسوب میشود.
کارفرمایان برای پیشگیری از اختلافات احتمالی بهتر است اقدامات زیر را انجام دهند:
۱. پیش از شروع همکاری، قرارداد کار متناسب با نوع فعالیت تنظیم کنند.
۲. عنوان قرارداد را با ماهیت واقعی رابطه کاری منطبق کنند.
۳. شرح وظایف و حدود اختیارات کارکنان را بهصورت روشن مشخص کنند.
۴. تعهدات محرمانگی و حفاظت از اطلاعات تجاری را در قرارداد پیشبینی کنند.
۵. در صورت دریافت چک یا سفته تضمینی، علت و شرایط استفاده از آن را بهصورت دقیق مشخص کنند.
۶. حقوق و مزایای قانونی کارکنان را در موعد مقرر پرداخت کنند.
۷. تکالیف بیمهای خود را مطابق قانون انجام دهند.
۸. در صورت بروز تخلف کارگر، مستندات و تذکرات کتبی را نگهداری کنند.
۹. پیش از اخراج کارگر، تشریفات ماده ۲۷ قانون کار را رعایت کنند.
۱۰. هنگام خاتمه همکاری، صورتحساب تفکیکی و مستند از مطالبات و پرداختها تنظیم کنند.
۱۱. اسناد بانکی و مدارک پرداخت حقوق و مزایا را نگهداری کنند.
۱۲. در صورت بروز اختلاف، پیش از طرح دعوا، امکان حلوفصل قانونی و مستند اختلاف را بررسی کنند.
نتیجهگیری
قانون کار مجموعهای از مقررات آمره و حمایتی است که روابط میان کارگر و کارفرما را تنظیم میکند. بسیاری از اختلافات کارگری و کارفرمایی ناشی از عدم آگاهی از همین مقررات یا تنظیم قراردادهای ناقص و غیرمتناسب با ماهیت واقعی همکاری است.
از سوی دیگر، موضوعاتی مانند دریافت سفته تضمینی، اخراج کارگر، پرداخت حقوق و مزایا، تصفیهحساب، مسئولیت مدیران و نحوه اعتراض به آرای اداره کار، نیازمند شناخت دقیق مقررات قانونی و رویه قضایی هستند.
برای صاحبان کسبوکار، تنظیم صحیح قراردادهای کار و مدیریت تعهدات قانونی کارکنان میتواند از شکلگیری بسیاری از دعاوی جلوگیری کند. همچنین کارگران با آگاهی از حقوق قانونی خود میتوانند در صورت نقض تعهدات کارفرما، از مسیرهای قانونی برای احقاق حق اقدام کنند.
پرسشهای متداول درباره قانون کار
۱. آیا دریافت سفته از کارگر قانونی است؟
دریافت سفته یا چک بابت تضمین تعهدات مشخص کارگر، بهطور مطلق ممنوع نشده است؛ اما کارفرما برای استفاده از تضمین باید تخلف، ورود خسارت و شرایط قانونی مطالبه آن را اثبات کند.
۲. آیا کارفرما میتواند بدون دلیل کارگر را اخراج کند؟
خیر. اخراج کارگر باید با رعایت شرایط قانونی، بهویژه مقررات ماده ۲۷ قانون کار، انجام شود. اخراج غیرموجه ممکن است موجب صدور حکم بازگشت به کار و پرداخت حقالسعی ایام بلاتکلیفی شود.
۳. آیا کارگر میتواند قرارداد کار موقت را فسخ کند؟
استعفای کارگر یکی از طرق خاتمه قرارداد مطابق ماده ۲۱ قانون کار است. با این حال، آثار استعفا و تعهدات قراردادی طرفین باید با توجه به مقررات قانون کار و شرایط قرارداد بررسی شود.
۴. آیا کارفرما میتواند خسارت وارده از سوی کارگر را از حقوق او کسر کند؟
خیر. مطابق ماده ۴۴ قانون کار، برداشت از مزد کارگر بابت بدهی به کارفرما، با محدودیتهای قانونی و اصولاً با حکم دادگاه امکانپذیر است.
۵. آیا صدور چک به کارگر به معنای پرداخت حقوق است؟
صرف صدور و تحویل چک به معنای پرداخت قطعی نیست. در صورت برگشت چک، کارگر میتواند با رعایت مقررات قانونی، حقوق و مطالبات خود را مطالبه کند.
۶. اگر کارگر قرارداد کتبی نداشته باشد، چگونه میتواند رابطه کاری را اثبات کند؟
کارگر میتواند از طریق شهادت شهود، سوابق بیمه، واریز حقوق، پیامهای کاری، گزارش بازرسی و سایر ادله معتبر، وجود رابطه کارگری و کارفرمایی را اثبات کند.
۷. آیا آرای اداره کار قابل اعتراض هستند؟
بله. رأی هیئت تشخیص ظرف ۱۵ روز از تاریخ ابلاغ در هیئت حل اختلاف قابل اعتراض است. همچنین آرای قطعی مراجع حل اختلاف کار، در مهلت قانونی و از حیث نقض قوانین و مقررات، قابل شکایت در دیوان عدالت اداری هستند.
۸. آیا مطالبات کارگر پس از گذشت چند سال قابل مطالبه است؟
مطابق رأی وحدت رویه شماره ۳۹۲ هیئت عمومی دیوان عدالت اداری، مطالبات ناشی از حقوق و مزایای قانونی کارگران مشمول مرور زمان مقرر در مقررات سابق نیست.
